Menu

Leki stosowane w leczeniu transseksualizmu u kobiet

Artykuł ten nie ma na celu namawia­nia nikogo do lecze­nia się na własną rękę. Celem artykułu jest uświadomie­nie pacjentkom i ich lekarzom istnie­nia różnych leków, z których część nie jest zna­na endokryno­logom oraz seksuo­logom, bowiem część z tych leków dopuszczono w Polsce do obrotu w roku 2018, czyli stosunkowo nie­dawno, gdy za granicą #lecze­nie tymi lekami stało się standardem. Dla części leków dokonano porówna­nia częstych działań nie­pożąda­nych. Właściwym działa­niem jest porozmawia­nie z lekarzem o konkretnym leku i omówie­nie jego wad i zalet w konkretnym przy­padku. Lekarz lek dobiera indywidualnie do potrzeb pacjentki oraz wyników laboratoryjnych i innych badań, starając się przy tym nie zaszkodzić. Nie­którzy ludzie mają alergie lub nadwrażli­wość na nie­które farmaceutyki i lekarz wtedy może odmówić prze­pisa­nia leku, który podejrzewa, że wywoła podobne skutki.

Przed zastosowa­niem jakiegokolwiek leku – skonsultuj się z lekarzem i obowiązkowo zapoznaj się ze wszystkimi informa­cjami zawartymi w ulotce. Należy przy tym pamiętać, że nie ma leków zatwier­dzonych do lecze­nia trans­seksua­lizmu. Podczas lecze­nia trans­seksua­lizmu lekarz używa leków, które przy­noszą pożąda­ne efekty, jednak #leki te zostały opracowa­ne zazwyczaj do lecze­nia innych chorób, m.in.: menopauzy, raka i prze­rostu prostaty, nadmiernego popędu płciowego, przed­wczesnego dojrzewa­nia płciowego. Toteż lekarz może zastosować inne dawki niż opisano w ulotce. Lekarzem odpowiednim do lecze­nia hormonalnego w przy­padku nie­letnich jest endokryno­log dziecięcy, zaś w przy­padku dorosłych – inter­nista o specjaliza­cji endokryno­log. Tylko w ostatecz­ności leki i ich dawki może dobierać seksuo­log.

Poza zalece­niami wyda­nymi przez lekarza, co do zasady, leki stosuje się w pozostałych aspektach zgodnie z zalece­niami zapisa­nymi w ulotce. Jeżeli w ulotce jest napisa­ne, że pewne sposoby przyj­mowa­nia leku mogą doprowadzić do konkretnych następstw (udaru, raka, ryzyka śmierci), należy poprosić lekarza o zapisa­nie takiego postępowa­nia na kartce, poprosze­nie o jego pieczątkę i podpis oraz pieczątkę poradni, w której przyj­muje oraz dodatkowo zaleca­ne jest skonsultować się z innym lekarzem, czy takie postępowa­nie jest bez­pieczne i prawid­łowe. Leki, jeżeli można je przyj­mować na 2 sposoby, mają poda­ne 2 sposoby przyj­mowa­nia w ulotce, często z różnym sposobem dawkowa­nia. Nie należy eksperymentować ze zmianą drogi podawa­nia leku, gdy lekarz tego wyraźnie i na piśmie nie wskazał.

Co do zasady:

  • iniek­cje domięś­niowe (i.m., intra muscular) przyj­muje się domięśniowo we wskaza­ny mięsień w ulotce, nie wolno ich przyj­mować podskórnie lub śród­skórnie;
  • iniek­cje podskórne przyj­muje się płytko ściśle według opisu w ulotce, nie wolno podawać ich dożylnie;
  • tabletki powleka­ne (p.o., per oral) przyj­muje się połykając je;
  • tabletki podjęzy­kowe (s.l., sublingual) umieszcza się pod językiem i czeka aż się wchłoną, śliny się nie połyka;
  • kapsułki połyka się bez roz­gryza­nia;
  • systemy trans­dermalne (żele, aero­zole, plastry) przyj­muje się na skórę według opisu z ulotki, nie na błony ślu­zowe,
  • czopki przyj­muje się doodbytniczo.

Wykonując iniek­cję na własną odpowiedzial­ność (zamiast przez pielęgniarkę w podmiocie leczniczym – zaleca­ne), należy zapytać się lekarza, jak należy ją wykonać prawidłowo oraz zapytać się jakiej strzykawki i jakiej igły użyć (informa­cje te zapisz). Należy zastosować się do zaleceń lekarza, gdyż tylko on ponosi odpowiedzial­ność za możliwe nie­właściwe lecze­nie. To co zrobisz wbrew zaleceniom lekarza, jest jedynie twoją odpowiedzial­nością.


Leki stosowa­ne w lecze­niu trans­seksua­lizmu u kobiet dzielą się na następujące kategorie:

  • estrogeny – stosowa­ne dożywotnio,
  • progestageny – stosowa­ne opcjonalnie,
  • #blokery działa­nia testosteronu – stosowa­ne do czasu usunięcia gonad,
  • blokery konwersji testosteronu do dihydro­testosteronu (stosowa­ne przy łysie­niu, nadwrażli­wości na andro­geny, powiększe­niu prostaty).

Estrogeny

Wśród estrogenów stosowa­ne są obecnie głównie preparaty naturalnego estrogenu. Bywa, że prze­pisywa­ne są też preparaty z etynyloestradio­lem, który ma więcej działań nie­pożąda­nych niż bio­identyczny #estradiol. Podawa­nie estradiolu ma na celu wyrówna­nie poziomu tej substan­cji w orga­nizmie do war­tości odpowiadającym kobietom oraz, w następstwie podniesie­nia jego stęże­nia, roz­wój żeń­skich cech płciowych. Estradiol w normalnych dawkach, odzwierciedlających ilości wydziela­ne w orga­nizmie kobiety poza momentem owula­cji wraz z silnym progestagenem powoduje dodatkowo zablokowa­nie przy­sadki móz­gowej w osi podwzgórze­‑przy­sadka­‑jądra, co prowadzi do hamowa­nia wydziela­nia testosteronu i spadek stęże­nia tego hormonu do norm typowych dla kobiet lub war­tości niższej.

Estradiol trans­dermalny

Divigel, estradiol w żelu Jest to forma estradiolu przyj­mowa­na przez skórę o naj­mniejszej ilości działań nie­pożąda­nych, dobrej bio­dostęp­ności oraz pozwalająca u dużej części kobiet uzyskać pożąda­ne stęże­nia estradiolu we krwi. Jedną z form estradiolu jest żel. Poda­nie leku polega na wsmarowa­niu go w sposób poda­ny w ulotce, naj­częściej w udo oraz poczeka­niu na wchłonięcie się preparatu.

W Polsce dostępne są 2 leki z tej kategorii:

  • Divigel 0,1%, 28 saszetek 0.5 g; każda saszetka zawiera 0.5 mg estradiolu;
  • Divigel 0,1%, 28 saszetek 1 g; każda saszetka zawiera 1 mg estradiolu.

Oprócz żelu dostępny jest też aero­zol. Pod warunkiem prawid­łowego stosowa­nia lek ten jest porównywalnie bez­pieczny, jak preparaty w żelu. Poda­nie polega na pojedynczym naciśnięciu pompki aero­zolu, co spowoduje poda­nie jednej dawki na skórę. Szybko się wchła­nia. W Polsce dostępny jest tylko jeden preparat: Lenzetto 1.53 mg/dawkę. Każda dawka zawiera 1.53 mg estradiolu w postaci pół­wodzianu.

Postać trans­dermalna to także plastry. Plastry przez stosunkowo mała powierzchnię oraz fakt poce­nia się latem, nie są poleca­ne ponieważ, gdy pacjentka zdecy­duje się na taką formę terapii, może doświadczyć latem w upalne dni odkleja­nia się plastra, który po ponownym przy­kleje­niu nie jest już tak skuteczny jak przy pierwszym przy­kleje­niu. Gdy plaster odklei się całkowicie pod wpływem potu bywa, że nie da się go przy­kleić ponownie. Taką terapię zdecy­dowa­nie ciężko jest kontynuować. Plastry powolnie uwalniają estradiol i nie jest rzadkim zjawiskiem prze­pisywa­nie przez lekarzy kilku plastrów do nakleje­nia jedno­cześnie. Raz przy­kle­jone plastry starczają na kilka dni. Plaster po odkleje­niu pozostawia część kleju na skórze, co powoduje powstawa­nie brudnych śladów – do tego kleju przy­czepia się kurz, który powoduje powstawa­nie brudnej plamy w miejscu przy­kleje­nia.

W Polsce dostępne są następujące leki z estradio­lem w postaci plastrów:

  • Systen 25, 50 oraz 100; plastry te zawierają odpowiednio 1.6, 3.2 oraz 6.4 mg estradiolu i uwalniają w 25, 50 i 100 μg estradiolu na dobę;
  • Climara 50; plastry zawierające 3.8 mg estradiolu, które uwalniają 50 μg estradiolu na dobę.

Z trans­dermalnych sposobów poda­nia poleca­ny jest żel lub aero­zol, gdy potrzebne jest pewne dostarcze­nie estradiolu tą drogą.

Estrogen w tabletkach

Estradiol w tabletkach Innym sposobem przyj­mowa­nia estradiolu są tabletki. Tabletki mogą zawierać estradiol naturalny, etynyloestradiol lub substan­cje pochodze­nia naturalnego, nie­identyczne z potrzebnymi ludzkiemu orga­niz­mowi. Generalnie tabletki mają tą wadę, że muszą przejść przez układ pokar­mowy włącznie z wątrobą, gdzie są w więk­szości metabolizowa­ne. Tabletki zawierają zazwyczaj 2 mg estradiolu, jednak tylko 0.1–0.2 mg (100–200 μg) przy­swaja się do krwiobiegu. Podczas przej­ścia przez wątrobę około 90% prze­kształca­na jest w estron. Estron podejrzewa się o prozakrze­powe działa­nie. Ta forma estradiolu podnosi znacząco również poziom SHGB (globuliny wiążącej hor­mony płciowe). #SHGB zalicza­ny jest do czynników zapalnych (podobnie jak CRP), co również w dużych jej stęże­niach ma nie­korzystny wpływ na orga­nizm. Powstający estron też podejrzewa się o hamujące działa­nie na gruczoł pier­siowy. Zaletą estronu jest to, że orga­nizm może prze­kształcić go w estradiol i przez to poziomy estradiolu w trakcie dnia są stabilniejsze (mniejsze waha­nia). Ten sposób podawa­nia estrogenów nie należy ani do optymalnych ani do bez­piecznych.

Lekami zawierającymi estrogeny są też tabletki anty­koncepcyjne. Zawierają one etynyloestradiol oraz progestagen. Ze względu, że 1 tabletka anty­koncepcyjna to zazwyczaj za mało żeby hormon LH, stymulujący jądra, spadł do zera oraz fakt, że leki te mają prozakrze­powe działa­nie, odradza­ne są w lecze­niu trans­seksua­lizmu i inter­seksua­lizmu. Prozakrze­powe działa­nie etynyloestradiolu jest większe niż estradiolu. Etynyloestradiol nie może być prze­kształ­cony w estron, stąd też prawdopodobnym mecha­nizmem prozakrze­powego działa­nia jest w mniejszym stopniu działa­nie estrogenne, zaś w dużym stopniu promowa­nie wydziela­nia czynników zapalnych (SHGB, CRP, prostaglandyny) na prze­strzeni bardzo długiego czasu – lecze­nie trans­seksua­lizmu i wielu wariantów inter­seksual­ności jest dożywotnie. Tabletki zawierające etynyloestradiol mają większy potencjał wywoływa­nia zakrzepów, zawałów serca, udarów i zatoro­wości niż tabletki zawierające estradiol bio­identyczny.

Estrogen w tabletkach – w każdej postaci – odradza­ny jest osobom palącym papierosy (dodat­kowy czynnik prozakrze­powy). Odradza­ny jest także osobom pijącym alkohol lub mającym już choroby układu krąże­nia i wątroby.

Preparatami dostępnymi w Polsce są:

  • Estrofem mite 1 mg; krążek z kalendarzem zawierający 28 tabletek z 1 miligramem estradiolu;
  • Estrofem 2mg; zawiera 28 tabletek zawierających estradiol w postaci pół­wodzianu;
  • Syndi‑35, Dia­ne‑35 oraz inne generyki zawierające 35 μg etynyloestradiolu oraz 2 mg octanu cyproteronu (silny progestagen).

Estrogen w zastrzykach

Estrogen w zastrzykach Estrogen w zastrzykach jest skutecznym i w miarę bez­piecznym sposobem przyj­mowa­nia estradiolu, gdy planowa­na jest terapia bez użycia anty­andro­genów i progestagenów. Ważnym warunkiem bez­pieczeń­stwa terapii jest umiejęt­ność robie­nia zastrzyków w udo. Nie należy samodzielnie robić zastrzyków w pośladek, gdyż jest to nie­bez­pieczne w samodzielnym wykona­niu. Bez­piecznym sposobem poda­nia w pośladek będzie wykona­nie zastrzyku przez inną wytrenowaną w tym celu osobę (np. pielęgniarkę, ale może to być też partner, po odpowiednim prze­szkole­niu). Ten sposób poda­nie nie­stety, jak wszystkie zastrzyki, wiąże się z bólem w czasie poda­nia i możliwym bólem po poda­niu. Ponieważ terapia jest dożywotnia, zaś zastrzyki zależnie od potrzeb orga­nizmu (decy­dują wyniki badań), trzeba robić co 3 do 7 dni (walerian estradiolu) lub co maksymalnie 14 dni (cypionat estradiolu) oraz przez fakt, że ta metoda daje duże war­tości prze­wyższające fizjo­logiczne w pierwsze 2 dni po poda­niu, po orchidektomii należy poważnie roz­ważyć przej­ście na preparaty w żelu lub aero­zolu.

W Polsce dostępny jest preparat Gynodian, jednak ze względu na działa­nie andro­genne zawartego tam drugiego składnika (DHEA pod nazwą prasteron) nie znajduje on zastosowa­nia w lecze­niu trans­seksua­lizmu. Więk­szość osób, które mają prze­pisaną taką terapię przez lekarza, na recepcie mają prze­pisa­ny Neofollin, po który jeżdżą do Czech (w Polsce nie da się legalnie sprowadzić leku kurierem od 2016 roku, nawet dla siebie).

Estrogen w implantach

Istnieją w innych krajach leki zawierające estradiol w implantach. Lecze­nie takim lekiem polega na wszyciu na okres 3–12 miesięcy implantów (granulek) stopniowo uwalniających estradiol.

Wady terapii:

  • w razie wszycia zbyt dużej dawki lub potrzeby odstawie­nia estrogenu, wymaga­ny jest zabieg chirurgii mało­inwazyjnej (roz­cięcie w miejscu poda­nia i wydobycie zarośniętych implantów);
  • zabieg wszycia pozostawia mała bliznę i tak jest z każdym kolejnym wszyciem implantu;
  • brak możli­wości użycia na początku terapii, gdy pacjentka musi określić czy zmia­ny jej odpowiadają – w razie wczesnej decy­zji o #detranzy­cji (rezygna­cji z tranzy­cji) może być potrzeba poczeka­nia kilku tygodni lub miesięcy na usunięcie implantu, a zmia­ny tymczasem dalej postępują (np. wzrost piersi).

Zalety:

  • naj­stabilniejszy możliwy poziom estradiolu we krwi;
  • nie trzeba pamiętać o codziennym przyj­mowa­niu tabletek, żeli lub dawkowa­niu aero­zolu,
  • nie trzeba robić zastrzyków co kilka dni (czyn­ność wstydliwa, gdy wykonywa­na jest przez losowe pielęgniarki);
  • sposób poda­nia i uwalnia­nia naj­bardziej podobny do uwalnia­nia estradiolu z jajników, skutki uboczne występują więc jedynie z powodów około­zabie­gowych.

Progestageny

Gynprodyl, kapsułki z progesteronem Stosowa­nie naturalnego progesteronu w lecze­niu trans­seksua­lizmu jest kontrowersyjne. Potrzebny jest głównie osobom inter­seksualnym, które mają zachowaną macicę, ze względu na potrzebę wywoływa­nia miesiącz­ki, by nie doszło po dłuższym czasie do jej nowo­tworów pod wpływem lecze­nia samym estradio­lem. Przyj­mowa­nie progesteronu jest odradza­ne przy wczesnym etapie lecze­nia, ponieważ może on przed­wcześnie doprowadzić do dojrzewa­nia piersi, tym samym skracając lub osłabiając ich wzrost. Nie ma więc sensu przyj­mowa­nie progesteronu przez osoby trans­seksualne przez pierwsze 2 lata lecze­nia, gdy orga­nizm potrzebuje feminiza­cji i zmie­nia się jeszcze. Stosowa­nie cykliczne progesteronu może ponadto prowadzić do wahań nastroju i wywoływać stan podobny do zespołu napięcia przed­miesiącz­kowego.

W lecze­niu trans­seksua­lizmu zastosowa­nie mają głównie silne progestageny o działa­niu anty­andro­gennym. Nie powinno to być jednak lecze­nie pierwszego rzutu, ze względu na fakt, że wielu osobom może zatrzymać roz­wój piersi. Wraz z estrogenem silne progestageny długo działające (o czasie połowicznego roz­padu przy­najmniej 12 godzin) mają potencjał blokowa­nia przy­sadki móz­gowej w produk­cji LH i FSH i w efekcie jądra prze­stają być stymulowa­ne do produk­cji testosteronu.

Preparaty dostępne w Polsce z progesteronem bio­identycznym:

  • Luteina 50, tabletki podjęzy­kowe, każda tabletka zawiera 50 mg progesteronu;
  • Luteina 100, tabletki dopoch­wowe, każda tabletka zawiera 100 mg progesteronu;
  • Progeste­rone Besins 100 mg, kapsułki,
  • Luttagen 100 mg oraz Luttagen 200mg – kapsułki miękkie.

Androcur, bloker testosteronu Lekiem zawierającym silny progestagen jest Andro­cur, zawierający w 1 tabletce powleka­nej (do połyka­nia) 50 mg octanu cyproteronu. Lek ten przy dawce większej lub równej 25 mg/dobę ma udokumentowa­ne działa­nie nowo­two­rowe w oponach móz­gowych (guzy wewnątrz czasz­ki), jak też jego przyj­mowa­nie może prowadzić do guzów typu mikro­prolaktinoma oraz makro­prolaktinoma. Wskaza­nych objawów ubocznych nie obserwowano przy długo­trwałym przyj­mowa­niu tabletek anty­koncepcyjnych, zawierających 2 mg tej substan­cji. Działa­nie jest więc dawkozależne i zależne od dłu­go­ści terapii. Terapia octanem cyproteronu powinna być więc na tyle krótka na ile to możliwe oraz roz­poczęta doborem minimalnej dawki potrzebnej do obniże­nia LH (często jest to dawka 12.5 mg/dobę lub mniej). Leku tego należy więc unikać i w przy­padku zasob­ności portfela wybrać należy lek z innej grupy blokujący wydziela­nie testosteronu oraz dążyć należy do szybkiego usunięcia jąder.

Częste oraz krytyczne działa­nia nie­pożąda­ne leku Andro­cur (octan cyproteronu w dawce 50 mg):

  • oponiaki (częs­to­ść nie­zna­na) – nowo­twór wywodzący się z opon móz­gowych, więk­szość jest nie­złośliwa, jednak każdy nowo­twór wewnątrz czasz­ki stopniowo uci­ska mózg i prowadzi do śmierci, rokowa­nie po chirurgicznym usunięciu jest na ogół dobre,
  • prolactinoma – guzy wywodzące się z przy­sadki; wskaza­ne jest monitorowa­nie stęże­nia prolaktyny; 2­‑krotne prze­krocze­nie normy powinno zaniepokoić pacjentkę i powinna udać się do lekarza w celu zmia­ny leku lub zmniejsze­nia dawki do minimalnej skutecznej dawki;
  • łagodne oraz złośliwe nowo­twory wątroby (<0.01%);
  • anemia (częs­to­ść nie­zna­na);
  • zmniejsze­nie lub zwiększe­nie masy ciała (1–10%);
  • zaburze­nia erek­cji i obniże­nie popędu płciowego (10–100%);
  • depresja oraz nie­pokój ruchowy (1–10%);
  • dusz­ność (1–10%);
  • toksyczne działa­nie na wątrobę, żółtacz­ka, zapale­nie wątroby i jej nie­wydol­no­ść (1–10%);
  • osteoporoza (częs­to­ść nie­zna­na);
  • odwracalne zahamowa­nie spermatogenezy (10–100%);
  • powiększe­nie gruczołów pier­siowych (1–10%);
  • zmęcze­nie, uderze­nia gorąca, potli­wość (1–10%) – pomóc może dołącze­nie leków estrogennych, ponieważ te 3 objawy nie­pożąda­ne są typowe dla menopauzy.

Blokery testosteronu

Jest wiele mecha­nizmów blokady testosteronu, jednak naj­bardziej skutecznym sposobem, ze względu na możli­wość pominięcia 1 tabletki i usta­nia blokady, są agonisty GnRH oraz antagonisty GnRH lub też blokowa­nie wydziela­nia LH silnym progestagenem. Przy takiej terapii jądra ulegają atrofii, a to oznacza, że w razie usta­nia działa­nia leku mają sporą bez­wład­ność zanim będą w sta­nie roz­począć produk­cję testosteronu. Bez­wład­ność ta bierze się po pierwsze z faktu, że przy­sadka potrzebuje czasu na odblokowa­nie (w gronie sporto­wców bio­rących sterydy nazywa się to «odblokiem»). Bez­wład­ność ta bierze się też stąd, że zanim jądra zaczną produkować testosteron w dużych ilościach, muszą wyjść ze stanu atrofii (zwiększe­nie liczby komórek Leydiga).

Istnieją następujące grupy leków stosowa­nych do blokady wydziela­nia testosteronu:

  • silne progestageny – np. octan cyproteronu,
  • antagonisty GnRH – np. degarelix,
  • agonisty GnRH, czyli analogi LHRH – np. leuprorelin, triptorelin,
  • leki blokujące receptor andro­ge­nowy – np. spironolakton, flutamid, bikalutamid,
  • leki blokujące wytwarza­nie testosteronu w gonadach – np. ketokonazol (ze względu na inne działa­nia i ryzyka nie­stosowa­ny w lecze­niu trans­seksua­lizmu).

Antagonisty GnRH

Ich główną wadą jest zapo­rowa cena – terapia miesięczna tym lekiem może wynieść ponad 500 zł, pierwsza dawka kosztuje ponad 1500 zł. Byłby to lek prawie idealny, gdyby nie ta cena. Lek działa poprzez blokowa­nie LHRH i tym sposobem unieczynnia przy­sadkę do produk­cji LH i FSH. Odcięcie LH i FSH powoduje wtórnie zanik pracy gonad i ich atrofię.

Zalety:

  • forma zastrzyku podskórnego, który starcza na miesiąc terapii – nie trzeba pamiętać o codziennym przyj­mowa­niu leku,
  • nie wymaga poda­nia domięś­niowego,
  • nie powoduje począt­kowego wzrostu wydziela­nia LH i FSH, a co za tym idzie czasowego wzrostu wydziela­nia testosteronu,
  • nie wywołuje nowo­tworów,
  • brak wpływu progestagennego, estrogennego oraz andro­gennego, co pozwala na dokładne ustawie­nie dawki hormonów płciowych i naśladowa­nie naturalnego cyklu dojrzewa­nia płciowego,
  • nie ma wpływu na receptory w orga­nizmie, więc nie zakłóca poziomu potasu we krwi, nie powoduje potrzeby częstego oddawa­nia moczu.

Jednym z leków, które dostępne są w Polsce, ale nie­opłacalne w stosowa­niu jest Firmagon zawierający 80mg degarelixu. Do tej pory nie opracowano leku z tej kategorii, który miałby mało działań nie­pożąda­nych. W ulotce napisa­ne jest, że pierwsza dawka leku to 240 mg degarelixu, zaś dawka comiesięczna podtrzymująca to 80mg. Koszt zestawu do pierwszego wstrzyknięcia wynosi 1620zł (na dzień sporządze­nia artykułu), zaś cena comiesięcznej kontynua­cji 550 zł. Lek ten jest refundowa­ny w nie­których wskaza­niach, jednak na dzień sporządze­nia artykułu refunda­cja off­‑label nie obejmuje ani trans­seksua­lizmu ani inter­seksua­lizmu, ani też «innych zaburzeń tożsa­mości płciowej».

Lek nie jest pozba­wiony częstych i bardzo częstych działań nie­pożąda­nych, do których należą według ulotki:

  • ból i zaczerwie­nienie w miejscu wstrzyknięcia (10–100% przy pierwszym wstrzyknięciu, 0.1–1% przy kolejnych);
  • wysypka, dreszcze, gorącz­ka lub objawy grypopodobne po wstrzyknięciu (1–10%);
  • problemy z zasypia­niem, zawroty głowy, ból głowy (1–10%);
  • uczucie zmęcze­nia, uczucie roz­bicia (1–10%) – mogą ulec zmniejsze­niu po dołącze­niu estrogenu;
  • zwięk­szona masa ciała, nud­ności, biegunka (1–10%);
  • zwięk­szone stęże­nie nie­których enzymów wątro­bowych (1–10%);
  • nadmierne poce­nie się, w tym poce­nie nocne (1–10%) – pomóc może dołącze­nie estrogenu;
  • nie­dokrwis­tość (1–10%) – zachować szcze­gólną ostro­ż­ność podczas włącza­nia estrogenu, ponieważ estrogeny mają tenden­cję do obniża­nia ilości żelaza i hemoglobiny we krwi;
  • bóle kostne i sta­wowe (1–10%),
  • zmniej­szona wiel­ko­ść jąder, obrzęk piersi, impoten­cja (1–10%) – nie wydaje się, by w przy­padku trans­seksua­lizmu było to działa­nie nie­pożąda­ne.

Istnieją też inne leki z tej kategorii, np. cetrorelix, lecz posiadają one wiele działań nie­pożąda­nych, w tym groźnych (np. reak­cje anafilaktyczne).

Agonisty GnRH

Działają prze­ciwnie do antagonistów GnRH (więc terapii nie można łączyć z nimi). Początkowo powodują przez około 7 do 14 dni wyrzut LH i FSH. Po 2 tygodniach następuje całkowite zahamowa­nie wydziela­nia LH i FSH. Spadek stęże­nia hormonów płciowych występuje po 2 do 4 tygodniach od roz­poczęcia terapii.

Zalety:

  • zastrzyk podskórny, który starcza na miesiąc lub 3 miesiące – pacjentka przyj­muje zastrzyk i nie musi przez miesiąc pamiętać o przyj­mowa­niu leku blokującego wydziela­nie testosteronu;
  • zastrzyk podskórny ma mniej powikłań i jest prostszy w wykona­niu niż zastrzyk domięś­niowy;
  • nie wywołuje nowo­tworów,
  • brak wpływu progestagennego, estrogennego oraz andro­gennego, co pozwala na dokładne ustawie­nie dawki hormonów płciowych i naśladowa­nie naturalnego cyklu dojrzewa­nia płciowego,
  • część preparatów dopusz­czona jest do stosowa­nia u dzieci zbyt wcześnie dojrzewających, lek taki więc mogą przyj­mować też osoby trans­seksualne od 10 roku życia;
  • nie ma wpływu na receptory w orga­nizmie, więc nie zakłóca poziomu potasu we krwi, nie powoduje potrzeby częstego oddawa­nia moczu.

Wady:

  • powoduje przez pierwszy miesiąc wzrost stęże­nia testosteronu, toteż może w począt­kowej fazie zwiększyć dysforię płciową; aby temu prze­ciw­działać można podać lek blokujący receptory andro­ge­nowe w orga­nizmie lub blokujący wytwarza­nie testosteronu w jądrach.

Lekiem z tej kategorii jest leuprorelin, dopusz­czony do obrotu w Polsce w 2018 roku. Jednym z preparatów zawierających jest Eligard 22.5 mg do stosowa­nia raz na 3 miesiące oraz Eligard 45 mg do stosowa­nia raz na pół roku. Na rynku też jest Eligard 7.5 mg do stosowa­nia raz na miesiąc. Ze względu na możli­wość wystąpie­nia działań nie­pożąda­nych, by ich czas działa­nia minimalizować, zaleca się roz­poczęcie lecze­nia wersją leku 7.5 mg, potem po bada­niach przej­ście na wersję 22.5 mg i dopiero potem kontynua­cję dawką 45 mg. Miesięczna terapia tym lekiem kosztuje około 220 zł, przy stosowa­niu preparatów starczających na 3 miesiące oraz 280 zł przy stosowa­niu preparatów starczających na miesiąc. Lek nie pozostaje bez częstych i bardzo częstych działań ubocznych, takich jak:

  • zapale­nie nosogardzieli (1–10%),
  • uderze­nia gorąca (10–100%) – prawdopodobnie niwelowa­ne są, gdy wprowa­dzony zosta­nie estrogen,
  • nud­ności lub biegunka (1–10%),
  • wybroczyny, rumień (10–100%),
  • świąd i poce­nie nocne (1–10%) – możliwe, że poce­nie nocne usta­nie po wdroże­niu estrogenu,
  • ból stawów, mięśni oraz rąk i nóg (1–10%),
  • zaburze­nia w oddawa­niu moczu (1–10%),
  • zaburze­nia hemato­logiczne (1–10%),
  • zwiększe­nie aktyw­ności kinazy kreaty­nowej, wydłuże­nie czasu krzepnięcia (1–10%),
  • zmęcze­nie lub osłabie­nie (10–100%), złe samopoczucie (1–10%) – może ulec poprawie po włącze­niu estrogenu,
  • piecze­nie i zaburze­nia czucia w miejscu poda­nia (10–100%),
  • ból, zasinie­nie lub kłucie w miejscu poda­nia (1–10%),
  • bóle jąder, zanik jąder (atrofia), tkli­wość piersi, prze­rost gruczołów pier­siowych (1–10%) – poza bólem jąder, działa­nia te nie wydają się nie­pożąda­nymi w przy­padku lecze­nia dysforii płciowej.

Lekiem umożliwiającym lecze­nie przed­wczesnego dojrzewa­nia u dzieci (już od 8 roku życia) jest lek Diphereline SR 11.25 mg, zawierający jako substan­cję czynną #triptorelin. Ponieważ mecha­nizm działa­nia przy inhibi­cji wydziela­nia testosteronu u dzieci z powodu zaburzeń identyfika­cji płciowej, jak i lecze­niu przed­wczesnego dojrzewa­nia jest ten sam – inhibi­cja FSH i LH – lek Diphereline 11.25 mg może być stosowa­ny w lecze­niu trans­seksua­lizmu u osób nie­letnich (adolescentów), gdy tylko tylko pojawi się w bada­niach laboratoryjnych obec­ność LH lub FSH. Triptorelin w dawce 11.25 mg jest przy­stosowa­ny do podawa­nia raz na 3 miesiące. Lecze­nie tym lekiem można kontynuować aż do wykona­nia gonadektomii, kiedy jego podawa­nie staje się bez­ce­lowe – pod warunkiem jedno­czesnego podawa­nia hormonów płciowych odpowiednich do płci psycho­logicznej, by nie następowało odwapnie­nie kości. Koszt lecze­nia tym lekiem to około 210 zł/miesiąc na dzień 2019‑09‑07.

Ulotka Diphereline SR 11.25 mg, 2014‑06‑03

Przed­wczesne dojrzewa­nie płciowe pochodze­nia ośrod­kowego

Lecze­nie dzieci za pomocą tryptoreliny powinno odbywać się pod wszechstronnym nadzorem endokryno­loga dziecięcego albo pediatry lub endokryno­loga z doświadcze­niem w lecze­niu przed­wczesnego dojrzewa­nia płciowego pochodze­nia ośrod­kowego.

Dzieci o masie ciała powyżej 20 kg: jedno wstrzyknięcie domięś­niowe produktu Diphereline SR 11,25 mg podawa­ne co 3 miesiące. Lecze­nie należy prze­rwać w okolicy fizjo­logicznego wieku dojrzewa­nia płciowego u chłopców i dziewcząt. Nie należy kontynuować lecze­nia u dziewcząt, u których wiek kostny prze­kracza 12 lat.

Istnieją ograni­czone dane dotyczące optymalnego czasu odstawie­nia lecze­nia w oparciu o wiek kostny u chłopców, jednakże zaleca się prze­rwa­nie lecze­nia u chłopców, u których wiek kostny wynosi 13–14 lat.

Częste lub bardzo częste działa­nia nie­pożąda­ne leku Diphereline SR 11.25 mg to:

  • nud­ności (1–10%),
  • zmęcze­nie (1–10%), osłabie­nie i nadmierna potli­wość (10–100%) – są to typowe objawy menopauzy, może więc pomóc dołącze­nie estrogenu do terapii;
  • rumień, stan zapalny lub ból w miejscu poda­nia, reak­cja w miejscu iniek­cji (1–10%),
  • bóle kostno­‑mięś­niowe, bóle rąk i nóg (1–10%),
  • ból pleców (10–100%),
  • czucie opaczne w nogach (10–100%),
  • zawroty lub ból głowy (1–10%),
  • depresja lub zaburze­nia nastroju (1–10%) – pomocne może być doda­nie do terapii estrogenów, gdyż jest to objaw występujący w menopauzie z powodu braku hormonów płciowych;
  • zaburze­nia wzwodu, utrata popędu seksualnego – w lecze­niu trans­seksua­lizmu zdają się nie być nie­pożąda­nymi działa­niami,
  • nadmierna potli­wość, uderze­nia gorąca (10–100%) – typowe objawy menopauzy, pomóc mogą leki estrogenne
  • pokrzywka, obrzęk naczynioru­chowy (częs­to­ść nie­zna­na).

Innym lekiem będącym agonistą GnRH, powodującym wzrost LH i FSH tylko na kilka dni i powodującym osiągnięcie kastracyjnych war­tości testosteronu już po 2 do 4 tygodni jest goserelin. Preparaty w dawce 10.8 mg przezna­czone są do przyj­mowa­nia podskórnie raz na 3 miesiące (lub 12 tygodni).

Jednym z dostępnych w Polsce preparatów zawierających goserelin jest Zoladex LA 10.8 mg, implant podskórny. Lek podaje się przez specjalną strzykawkę z grubą igłą, dołączoną do leku. Lek ma postać implantu o średnicy 1.5 mm. Preparat nie jest przezna­czony do lecze­nia dzieci. Do comiesięcznych podań, nieco skuteczniejszy jest Zoladex 3.6 mg.

Częste oraz krytyczne nie­pożąda­ne:

  • nowo­twór przy­sadki (<0.01%) – pozostałe wymie­nione agonisty GnRH nie mają wymie­nionego tego działa­nia nie­pożąda­nego;
  • zaburze­nia toleran­cji glukozy (1–10%);
  • zmniejsze­nie popędu płciowego (1–10%);
  • depresja i zaburze­nia nastroju (1–10%);
  • parestezje, ucisk na rdzeń krę­gowy (1–10%);
  • nie­wydol­no­ść oraz zawał mięśnia ser­cowego (1–10%);
  • zaczerwie­nienie twarzy, nadmierna potli­wość (10–100%);
  • nie­prawid­łowe ciśnie­nie krwi (1–10%);
  • wysypka (1–10%);
  • ból kości i stawów (1–10%),;
  • zaburze­nia erek­cji (10–100%);
  • powiększe­nie gruczołów pier­siowych (1–100%);
  • zaczerwie­nienie, ból, krwawie­nie lub obrzęk w miejscu wstrzyknięcia (1–100%);
  • reduk­cja wysyce­nia mineralnego kości, czyli osteoporoza (1–10%) – zapobiegać można stosując jedno­cześnie estrogen i/lub witaminę D3.

Nie­wydol­no­ść serca i zawał wskazują, że #goserelin ma inne nie­zna­ne działa­nie poza agonistycznym w stosunku do GnRH. Sugeruje się więc w pierwszej kolej­ności zastosowa­nie innego leku z tej grupy, na przy­kład triptorelinu.

Blokery receptora andro­ge­nowego

Działają anty­andro­gennie na poziomie receptora andro­ge­nowego. Naj­prościej rzecz ujmując, zapychają recep­towy andro­ge­nowe nie pobudzając ich i tym samym uniemożliwiając dołącze­nie się tam testosteronu, #DHT i innych andro­genów. Działają tak długo jak są przyj­mowa­ne i działa­nie wygasa po zmetabolizowa­niu związku, co zazwyczaj trwa nie dłużej niż kilka godzin. Nie powodują atrofii jąder, toteż płod­ność może być zachowa­na. Nie są tak skuteczne jak analogi LHRH (antagonisty i agonisty GnRH) oraz progestageny łączone z estrogenem. Często oprócz działa­nia na receptor andro­ge­nowy mają uboczne działa­nie na inne receptory, między innymi ER (receptor estroge­nowy), PR (progestero­nowy) oraz – co istotne – MR (mineralokortykoi­dowy, aldostero­nowy) oraz GR (glikokortykosteroi­dowy).

Spironolakton jest lekiem moczopędnym oszczędzającym potas, który został opracowa­ny do lecze­nia nadciśnie­nia tętniczego oraz hipo­kalemii (obni­żonego stęże­nia potasu). Jego działa­niem ubocznym jest zmniejsze­nie aktyw­ności andro­genów oraz występowa­nie gineko­mastii u mężczyzn. Jego działa­nie uboczne wykorzystywa­ne bywa w lecze­niu trans­seksua­lizmu do czasu usunięcia jąder.

Częste oraz krytyczne działa­nia uboczne obejmują:

  • obni­żone ciśnie­nie krwi u osób bez nadciśnie­nia (dane nie­zna­ne, gdyż lek jest do lecze­nia nadciśnie­nia),
  • często­mocz (dane nie­zna­ne, gdyż lek jest lekiem moczopędnym),
  • łagodne nowo­twory piersi (częs­to­ść nie­zna­na),
  • nadmierne owłosie­nie (częs­to­ść nie­zna­na),
  • zawroty głowy (częs­to­ść nie­zna­na),
  • ponad­normatywne zwiększe­nie potasu we krwi, zagrażające życiu, gdy pacjentka jedno­cześnie stosuje suplementa­cję potasu, dietę wysokopotasową lub ma nie­wydol­no­ść nerek (10–100%);
  • nud­ności, wymioty (1–10%),
  • nadmierny poziom potasu we krwi, gdy stosowa­ne są leki kardio­logiczne będące inhibitorami ACE (sarta­ny) (1–10%),
  • osłabie­nie popędu seksualnego i zaburze­nia erek­cji (10–100%);
  • tkli­wość, powiększe­nie piersi lub ból piersi (10–100%);
  • bez­płod­ność w przy­padku stosowa­nia dużych dawek (450 mg) (1–10%).

Bikalutamid jest nie­steroi­dowym lekiem blokującym receptory andro­ge­nowe. Lek ten jest prze­ciw­wskaza­ny, gdy występuje jakakolwiek choroba serca lub naczyń krwionośnych, włączając w to zaburze­nia rytmu serca. Nie wolno leczyć tym lekiem również, gdy stosowa­ne są leki naser­cowe w innym celu. Nie można tego leku stosować przy umiarkowa­nych i ciężkich chorobach wątroby (informa­cje o prze­ciw­wskaza­niach z ulotki dołą­czonej do leku). Leku tego nie wolno stosować łącznie z agonistami GnRH (zastrzeże­nie wprost w ulotce), ani nie można go łączyć ze spironolaktonem, ponieważ jest on lekiem stosowa­nym w lecze­niu chorób serca. Lek jest w postaci tabletek, jednak okres połowicznego zaniku leku we krwi wynosi około 6 dni i tabletki nadają się do zażywa­nia raz dziennie. Zapomnie­nie pojedynczej dawki nie prze­rywa terapeutycznego działa­nia leku.

Jego częste lub krytyczne działa­nia nie­pożąda­ne obejmują:

  • zmniejsze­nie czyn­ności serca i zawał serca (1–10%);
  • ból w klatce pier­siowej (1–10%);
  • zawroty głowy (10–100%);
  • tkli­wość lub powiększe­nie piersi (10–100%);
  • uderze­nia gorąca (10–100%) – typowy objaw menopauzy, włącze­nie estrogenów może pomóc;
  • ból brzucha, zaparcia, nud­ności (10–100%);
  • krwiomocz (10–100%);
  • osłabie­nie, obrzęki (10–100%);
  • nie­dokrwis­tość, w tym zmęcze­nie, przy­spie­szona akcja serca, szybkie oddycha­nie, bla­dość (10–100%);
  • zwiększe­nie masy ciała lub zmniejsze­nie apetytu (1–10%);
  • depresja, sen­ność (1–10%);
  • nie­straw­ność, wiatry (1–10%);
  • zaburze­nia czyn­ności wątroby, żółtacz­ka, podwyższe­nie stęże­nia enzymów wątro­bowych (1–10%);
  • świąd, wysypka, sucha skóra, łysie­nie, nadmierny wzrost owłosie­nia (1–10%).

Ze względu na bardzo długą listę leków powodujących interak­cję oraz leków, których nie można stosować łącznie z bikalutamidem, zaleca się naj­pierw pod nadzorem lekarza zastosowa­nie innego leku andro­gennego. Lek ten ze względu na pokaźną listę interak­cji oraz fakt powodowa­nia zawału serca u 1–10% osób go stosujących, zdecy­dowa­nie nie jest lekiem bez­piecznym. Wiele osób może pisać, że się dobrze czuło, że jest bez­pieczny (popularne na forach), jednak pamiętaj, że informa­cje zawarte w ulotce nie są wyssa­ne z palca, zaś ci którzy umarli nie pożalą się co im się stało i od jakiego leku. Poza tym każdy człowiek może na lek zareagować inaczej.

Lekiem podobnie działającym do bikalutamidu jest Flutamid, jest to również lek w tabletkach. Lek ten jest szybko metabolizowa­ny, toteż tabletki są przezna­czone do kilku­krotnego przyj­mowa­nia w ciągu doby. Pominięcie jednej dawki może prze­rwać terapeutyczne działa­nie leku i działa­nie testosteronu, z uwagi na nie­zablokowa­na przy­sadkę mózgową, powraca nie­zwłocznie. Posiada on jednak inną cenę oraz inne działa­nia nie­pożąda­ne niż #bikalutamid. Oto lista działań nie­pożąda­nych częstych i krytycznych leku Apo­‑Flutam, zawierającego #flutamid jako substan­cję czynną:

  • zawał serca, zator tętnicy płucnej (0.01–0.1%);
  • nadciśnie­nie (1–10%);
  • sen­ność, dezorienta­cja, nie­pokój, depresja,podenerwowa­nie (1–10%);
  • działa­nia nie­pożąda­ne ze strony płuc (1–10%);
  • gineko­mastia (1–10%);
  • nud­ności, biegunka, wymioty, brak apetytu (10–100%);
  • inne zaburze­nia ze strony prze­wodu pokar­mowego (1–10%);
  • obrzęk (1–10%);
  • bóle mięśni i uczucie zmęcze­nia (10–100%);
  • nie­dokrwis­tość, zmniejsze­nie liczby białych krwinek (leukope­nia), mało­płytko­wość, nie­prawid­łowa budowa hemoglobiny (1–10%);
  • encefalopatia wątro­bowa, martwica wątroby (0.1–1%) – ustępują po odstawie­niu leku w porę;
  • śmierć w następstwie ciężkiego uszkodze­nia wątroby (częs­to­ść nie­zna­na);
  • nadwrażli­wość na światło, martwica naskórka, wysypka, rumień (częs­to­ść nie­zna­na).

Inhibitory 5α­‑reduktazy

Stosowa­ne są głównie do lecze­nie łysie­nia oraz prze­rostu prostaty i to samo zastosowa­nie znajdują u kobiet leczonych z powodu trans­seksua­lizmu lub inter­seksua­lizmu ze współ­istniejącą dysforią płciową. Leki te blokują konwersję testosteronu (po gonadektomii nadal wytwarza­nego w nadnerczach i tkan­ce tłusz­czowej) do silniejszego andro­genu – dihydro­testosteronu. Uczestniczy w tym enzym 5α­‑reduktaza, stąd nazwa tej grupy leków. Działa­nie tych leków polega na zapycha­niu miejsca wiąza­nia testosteronu w enzymie 5α­‑reduktazy.

Pierwszym lekiem tego typu był finasteryd dostępny w 2 dawkach – 1 mg przezna­czony do lecze­nia łysie­nia andro­ge­nowego oraz 5 mg stosowa­ny do farmako­terapii prze­rośniętej prostaty. Lek działa tylko na jeden typ 5­‑alfa­‑reduktazy, spowalniając #łysie­nie czołowe, lecz nie radząc sobie z łysie­niem na czubku głowy. Lek ten posiada następujące działa­nia nie­pożąda­ne częste lub krytyczne:

  • impoten­cja (bardzo często);
  • wysypka (1–10%);
  • zmniejsze­nie libido, zaburze­nia ejakula­cji (1–10%);
  • powiększe­nie piersi (1–10%);
  • guzki w piersiach (częs­to­ść nie­zna­na).

Innym lekiem blokującym oba podtypy 5­‑alfa­‑reduktazy jest dutasteryd. Spowalnia on łysie­nie zarówno skro­niowe jak i na czubku głowy. Posiada następujące częste działa­nia nie­pożąda­ne:

  • impoten­cja (1.7–6.0%);
  • zmniejsze­nie popędu seksualnego (0.6–3.7%);
  • zaburze­nia wytrysku nasie­nia (0.5–1.8%);
  • powiększe­nie piersi (1.3%);
  • reak­cje alergiczne, w tym wysypka, świąd, pokrzywka, obrzęk (w tym naczynioru­chowy (częs­to­ść nie­zna­na);
  • obniże­nie nastroju (częs­to­ść nie­zna­na);
  • ból i obrzęk jąder (częs­to­ść nie­zna­na).

Inne leki

Kobiety, które z powodu nadmiaru testosteronu utraciły dużą część włosów na głowie, mogą zastosować minoxidil – płyn do wciera­nia w skórę skalpu. Jest to lek stosowa­ny do lecze­nia łysie­nia andro­ge­nowego u kobiet i u mężczyzn. Lek ten promuje wzrost włosów, nie­stety stosowa­ny na głowę miejscowo prze­nika do krwiobiegu mogąc działać prze­ciw­nadciśnieniowo (oryginalnie był to lek do lecze­nia nadciśnie­nia), ale też promując wzrost włosów w innych rejonach ciała. Lek u mężczyzn działa tak długo jak był stosowa­ny. Brak jest danych czy po korekcie płci hormonalnej (zmniejsze­nie poziomu testosteronu i DHT), czy efekt się utrzyma trwale po odstawie­niu minoxidilu. Mecha­nizm działa­nia leku nie jest do końca pozna­ny.

Działa­nia nie­pożąda­ne częste i krytyczne obejmują:

  • bóle głowy (10–100%);
  • depresja (1–10%);
  • dusz­ność (1–10%);
  • świąd, nadmierne owłosie­nie ciała (w tym twarzy), wysypka, zapale­nie skóry, sta­ny zapalne skóry (1–10%);
  • ból, w tym mięśniowo­‑szkiele­towy (1–10%);
  • obrzęki obwo­dowe (1–10%);
  • kołata­nie serca, przy­spiesze­nie akcji serca, ból w klatce pier­siowej (0.01–0.1%);

Doustne antagonisty GnRH

W roku 2018 FDA dopuścił w USA do obrotu lek Orilissa, zawierający w swoim składzie elagolix. Leki o nazwie między­naro­dowej kończącej się na ‑golix są antagonistami GnRH o budowie innej niż pepty­dowa. Leki pepty­dowe (np. tradycyjne agonisty GnRH) nie mogą być przyj­mowa­ne doustnie, bowiem ulegają strawie­niu i są unieczynnia­ne. Zaletą doustnych agonistów GnRH jest podobnie, jak w przy­padku agonistów w iniek­cjach – m.in. brak działań estrogennych, andro­gennych oraz progestagennych. Nie­stety wadą jest potrzeba przyj­mowa­nia go 2 razy dziennie lub raz w bardzo dużej dawce oraz jak zwykle cena rzędu $875/miesiąc. Lek jest zdecy­dowa­nie nie na pol­ską kieszeń. Co do działań nie­pożąda­nych ciężko się wypowiedzieć, gdy lek jest w obrocie nieco dłużej niż rok i nie są zna­ne długo­termi­nowe skutki uboczne jego przyj­mowa­nia. W tak krótkim czasie trudno jest określić, czy lek może powodować nowo­twory, które zazwyczaj potrzebują kilku­letniego roz­woju począwszy od 1 zmutowa­nej komórki.

W Japonii dostępny jest podobny lek, Relumina, zawierający relugolix. Lek ten dawkuje się według ulotki raz dziennie. Nie­stety, póki nie wygasną patenty w obu krajach, lek ten będzie drogi i jedynie powsta­nie leków o mniejszej ilości działań nie­pożąda­nych, dłużej działających może «zmusić» koncerny do obniże­nia ich ceny.

Wszędzie działa­nia nie­pożąda­ne, co robić?

Pozostaje jedynie ustalić lecze­nie z lekarzem (pacjentka ma prawo czynnego udziału w podejmowa­niu ostatecznej decy­zji). Prawem pacjenta jest też brak zgody na lecze­nie lub na zastosowa­nie konkretnego leku. Wtedy należy lekar­zowi, po prze­czyta­niu całej ulotki na URPL lub CSIOZ (wystarczy wpisać nazwę leku + poda­ne nazwy serwisów do wyszukiwarki), powiedzieć czemu tego leku boisz się brać lub go nie zaakceptujesz. Lekarz powinien dobrać Ci inną terapię. Lekar­zowi należy powiedzieć o wszystkich przyj­mowa­nych lekach (również tych dostępnych bez recepty) oraz wszystkich chorobach leczonych w innych gabinetach lekar­skich. Lekarz powinien kierować się tymi wskazówkami, jednak gdyby tego nie zrobił (co nie­stety w Polsce się zdarza), należy wskazać, że choruje się przy­kładowo na wątrobę (podać nazwę choroby), gdy lek ma prze­ciw­wskaza­nia przy podwyż­szonych enzymach wątro­bowych lub uszkadza wątrobę.

Korzystając z ulotek dostępnych na CSIOZ i URPL można ­stworzyć sobie listę leków, których nie powinno się przyj­mować (sek­cja prze­ciw­wskaza­nia oraz sek­cja działa­nia nie­pożąda­ne). Każdorazowo jednak należy skonsultować przyj­mowa­nie leku z lekarzem, ponieważ bywają przy­padki, że nie ma alternatywy farmaceutycznej (choćby wspomnia­ny minoxidil, nie ma zastępczego preparatu z inną substan­cją o takim działa­niu). Część działań nie­pożąda­nych jest rzadka, dodatkowo wśród tych leków są leki wycinające prawie całkowicie hor­mony płciowe. Działa­nia nie­pożąda­ne podano dla osób przyj­mujących lek w mono­terapii, czyli bez dodat­kowego hormonu płciowego. Częs­to­ść działań nie­pożąda­nych przy­pominających objawy menopauzy może się zmniejszyć. Nie­stety nie ma żadnego leku do lecze­nia zespołu dezaprobaty płci, więc przy­padku lecze­nia trans­seksua­lizmu w ulotce nie uwzględniono.

Zamknij Przewiń w górę Przewiń w dół